Rijke teksten vergroten kennis, verhogen het leesplezier en bevorderen leesvaardigheid. Hoewel de ontlezing jaarlijks toeneemt en kinderen met minder culturele bagage de school binnenkomen, ‘kunnen ze nog steeds genieten van kinderboeken en goede lezers zijn.’ Het onderwijs staat voor een grotere uitdaging dan vroeger. Het vraagt om een meer geïntegreerde aanpak. En een stevig leesbeleid, waarin rijke teksten de hoofdrol spelen.
De tijd die kinderen en jongeren gemiddeld aan lezen besteden, neemt elk jaar af. Met als gevolg: verminderde leesvaardigheid. Dat laatste is echter wel nodig om het overgrote deel van de lessen te kunnen volgen. Neem bijvoorbeeld een vak als rekenen. Wie de tekst van de redactiesommen niet goed kan lezen, komt niet toe aan het uitrekenen van de sommen.
Geïntegreerde vormgeving
Begrijpend lezen en zaakvakken doen eveneens een groot beroep op de leesvaardigheid. Dalende leesvaardigheid vertaalt zich in kelderende schoolresultaten. Zo ook op de Alan Turingschool in Amsterdam. In 2016 loopt het leerlingenaantal sterk terug, mede vanwege de zich sterker manifesterende gedragsproblematiek, en kleuren de opbrengsten van de citotoetsen rood.
We lezen prachtige teksten met ze om hun kennis van de wereld uit te breiden’
Heleen Buhrs
Onder leiding van de nieuwbenoemde directeur Eva Martin weet het team de school in gunstiger vaarwater te brengen. Tien jaar later kijken andere scholen naar Amsterdam als ze iets willen leren over het bevorderen van leesplezier en verbetering van de leesvaardigheid.
Heleen Buhrs, leerkracht en auteur van Effectief leesonderwijs in de praktijk, speelt daarin een cruciale rol. ‘We zijn vooral aan de slag gegaan met het gedrag, de thematische, geïntegreerde vormgeving van het onderwijs en het centraal stellen van kennis.’
Geen methode
Buhrs is verantwoordelijke voor het leesonderwijs. ‘Het vakmanschap van de leraar blijft voorop staan.’ Maar het begint volgens haar met de overtuiging dat kinderen ook anno 2026 gewoon van kinderboeken genieten en goede lezers kunnen zijn. Ouders en leerkrachten lijken wat dat betreft de moed een beetje op te geven. Alsof (met plezier) boeken lezen iets van vroeger is en niet meer past deze tijd.
Wie bij de school binnenloopt om te kijken naar een geijkte methode voor begrijpend lezen of geschiedenis en andere zaakvakken, zal die niet aantreffen. Alle leerlingen krijgen deze lessen vanuit eenzelfde thema, geïntegreerd aangeboden door middel van rijke teksten. In een driejarige cyclus worden tien thema’s per jaar behandeld. De leerkrachten scholen zich intern bij in het zoeken naar en gebruiken van rijke teksten. Want wie zelf weinig tot niets afweet van een bepaald onderwerp, kan dat ook niet onderwijzen. Ze bereiden de lessen gezamenlijk voor.
Kennis opbouwen
In groep 1 en 2 is aandacht voor aanleren van fonetisch bewustzijn en andere basisvoorwaarden om tot goed technisch lezen te komen. Maar de ontwikkeling van de luistervaardigheid gaat voor die van leesvaardigheid. Daarom lezen leerkrachten informatieve boeken over bijvoorbeeld de Romeinen voor, zodat kinderen in groep 3 moeilijke teksten over dat onderwerp makkelijker kunnen lezen. Ze weten er immers al het een en ander van. Hoe meer kinderen weten, hoe makkelijker ze de tekst kunnen begrijpen en hoe moeilijker tekst ze kunnen lezen.
‘We kiezen als samenleesboek het allerbeste dat er is’
Heleen Buhrs
Volgens de expert op dit gebied is technisch lezen een kwestie van instrumentaal oefenen, oefenen en nog eens oefenen. ‘En aan de andere kant lezen we prachtige teksten met ze om hun kennis van de wereld uit te breiden.’ Kinderen die van huis uit niet zoveel culturele bagage meekrijgen, lopen nog meer achterstand op doordat de gebruikelijke lesmethoden kennis van de wereld pas in groep 5 aanbieden. Dat is jammer en onnodig.
Buhrs staat zelf voor groep 7. Ze ervaart dat voorkennis opbouwen over de inhoud en de context van een rijke tekst van wezenlijk belang is. ‘Ik kan met mijn klas een hele complexe tekst lezen over het verschil tussen de taken van de raadpensionaris en die van de stadhouder.’ Deze tekst zou ze niet met een willekeurige andere klas zonder voorkennis kunnen behandelen, al is ze nog zo’n kei in lesgeven: die leerlingen missen de voorkennis die ze met haar eigen klas drie weken lang wel heeft opgebouwd.
Curriculum
Vanuit dat oogpunt bestaan er geen rijke teksten over bijvoorbeeld het thema ‘De camping’. Leerlingen breiden met zo’n tekst hun kennis van de wereld niet uit. Teksten over Karel de Grote zijn in principe allemaal rijk. Om rijke teksten te kiezen en te ontwikkelen, beschikken leerkrachten van Alan Turingschool over een goed gevulde bibliotheek in de school. Ze helpen elkaar, ook in het online zoeken van[MZ1.1] rijke teksten.
Zaakvakken blijken vaak het ondergeschoven kindje van het lesrooster. Ze worden niet getoetst door middel van Cito-toetsen. Spelling en rekenen wel en die vakken krijgen dan ook vaak de meeste tijd en aandacht. Dat verandert wanneer de focus meer ligt op het belang van kennisopbouw door middel van het lezen van rijke teksten.
Daarvoor is het managementteam aan zet. Het is belangrijk dat leidinggevenden voor honderd procent achter het concept staan en dat ze duidelijke keuzes durven maken in bijvoorbeeld het curriculum. Angst dat de lessen niet aan de kerndoelen voldoen, is koudwatervrees. De opbrengsten zijn goed en de thema’s voldoen aan de kerndoelen. Bovendien stoelt het onderwijs op wetenschappelijke onderbouwing (evidencebased).
Literaire gesprekken
Er loopt nog een tweede rode draad door de school, namelijk het inzetten van literaire gesprekken, ontwikkeld door Gertrud Cornelissen. Vanaf groep 1 lezen de kinderen een gezamenlijk kinderboek. In de klas kan elk kind meedoen met het gesprek over het samenleesboek. Over bijvoorbeeld grappige momenten, spannende gebeurtenissen, het gedrag van de personages.
Wekelijks gaat het boek een keer mee naar huis. Zodoende heeft ieder kind gelijke kansen om het boek te kunnen lezen. Ouders hoeven er verder niets mee, maar zijn wel op de hoogte. Kinderen praten er onderling ook over. Buhrs klinkt enthousiast als ze erover praat. ‘We kiezen als samenleesboek het allerbeste dat er is. Iets van Rob Ruggenberg bijvoorbeeld. Of Kruistocht in spijkerbroek van Thea Beckman.’ Dus niet per se iets wat in de huidige top 100 of top 10 staat.
Geen leerfabriek
Ondanks de cruciale plaats die kennisopbouw inneemt, is de Amsterdamse school geen leerfabriek. Integendeel: Het gaat zowel in de klas als binnen het team om samenwerking. Iedereen moet mee kunnen doen. ‘Ik vind het eigenlijk heel vrolijk onderwijs. Het is hard werken voor zowel de leraar als de leerling; dat geef ik echt wel toe.’ Maar dat is Buhrs de moeite meer dan waard.
Rijke teksten
In de christelijk-reformatorische traditie liggen rijke teksten voor het oprapen: De Bijbelse geschiedenissen, historische boeken, waargebeurde verhalen en overgeleverde vertellingen. Mogelijk ligt hier een uitdaging om ook hieruit teksten te ontwikkelen en die te integreren met de zaakvakken.
Inspirerend en praktisch boek
Leerlingen vinden begrijpend leeslessen saai en ze weten geen weg met allerhande strategieën om een leestekst te ontsleutelen en te begrijpen. Heleen Buhrs zag het in haar eigen klas gebeuren. Ze schreef Effectief leesonderwijs in de praktijk. Daarin reikt ze handvatten aan om interessante leeslessen te ontwikkelen en te geven. Het boek leest prettig en bestaat uit zes hoofdstukken:
- Het belang van goed leesonderwijs;
- Het ontwerpen van een les;
- Een les bij een informatieve tekst;
- Een les bij jeugdliteratuur;
- Van gewone naar literaire lezer;
- Schoolbreed effectief leesonderwijs implementeren.
De modellessen zijn bedoeld als inspiratie. Niet om zomaar een keer een ideetje op te doen.
Heleen Buhrs. Effectief leesonderwijs in de praktijk. Een kennisrijke aanpak voor de basisschool (2024). Uitgeverij Pica
